Пік эпідэміі грыпу традыцыйна прыпадае на студзень-люты, але правесці вакцынацыю трэба загадзя: гэтак імунітэт будзе гатовы да пачатку сезона захворванняў. Педыятр Сяргей Бутрым распавёў The Village, чаму вакцынацыя — адзіны надзейны спосаб абараніць арганізм ад ускладненняў пасля хваробы, каму трэба абавязкова рабіць прышчэпкі ад грыпу і ці дапамагае ў барацьбе з вірусамі «аксалінка».


Сяргей Бутрым

педыятр

 Прышчэпкі ад грыпу не маюць стоадсоткавай эфектыўнасці. Рабіць іх ці не?

Рабіць вядома, гэта нават не павінна абмяркоўвацца. Гэта як апранаць накаленнікі перад катаннем на роліках: яны абараняюць не ад усіх відаў траўмаў, і нават ад траўмы калена абараняюць не цалкам, але раз яны хоць трохі абараняюць, то чаму ж гэтым не скарыстацца?

 Ці праўда, што вакцыны дзеляцца на эфектыўныя і неэфектыўныя, бяспечныя і небяспечныя?

Небяспечных вакцын не бывае. Бяспека любога лекавага прэпарата, а асабліва прафілактычнага, ацэньваецца раней, чым яго эфектыўнасць; калі прэпарат небяспечны (гэта значыць шкоду ад яго выкарыстання можа быць вышэйшай за карысьць, якую ён прыносіць), дык яго проста не будуць распрацоўваць і не выпусцяць на рынак.

Эфектыўнасць — вось гэта сапраўды важнае пытанне. Ўсе расійскія вакцыны супраць грыпу, акрамя «Ультрыкса», зроблены паводле «адмысловага рэцэпцу», не так, як загадваюць міжнародныя стандарты: яны ўтрымліваюць меншую колькасць антыгенаў (5-11 мікраграмаў замест рэкамендаваных 15 мікраграмаў), сумнеўныя імунамадулятары і гэтак далей. Гэта вельмі падрывае давер да іх і прымушае сумнявацца ў эфектыўнасці. Можа, яны і абараняюць ад грыпу, і, верагодна, яны нават не горшыя за імпартныя, але гэта трэба даказаць у параўнальных даследаваннях са строгім дызайнам. Пакуль такіх даследаванняў не праводзілася, мне як лекару-практыку, які мае магчымасць абіраць, значна спакайней прышчапляць сваіх пацыентаў добра вывучанымі імпартнымі вакцынамі супраць грыпу.

 На што павінны звяртаць увагу бацькі і педыятр перад вакцынацыяй?

Добра, калі дзіця на момант прышчэпкі здаровае — так проста ўсім будзе спакайней. Аднак, як ні дзіўна, гэта не павінна быць абавязковым. Нядаўна найвялікшыя медыцынскія арганізацыі ЗША апублікавалі інфармацыйны лісток для бацькоў (версія на рускай мове), дзе сказана, што дзіцё з лёгкім інфекцыйным захворваннем, нават калі яно прымае антыбіётыкі, можна вакцынаваць: гэта не зробіць цяжэйшым ані цячэнне інфекцыі, ні прышчэпкавую рэакцыю. Ад нашых лекараў рэгулярна можна пачуць, што варта вычакаць два тыдні ці нават месяц «поўнага здароўя» перад прышчэпкай. Але, па-першае, што такое «поўнае здароўе», асабіста я не ведаю, а па-другое, дзеці проста не бываюць так доўга здаровыя восенню. Восень для дзяцей — гэта бясконцая чарада ВРВІ (ОРВИ), і калі прытрымлівацца гэтым дурным і неабгрунтаваным забаронам, то так уся восень мінецца, і дзіця зусім застанецца без вакцыны супраць грыпу.

Вось жа, вакцына ад грыпу не патрабуе асаблівай падрыхтоўкі або звышконтроля; часовым супрацьпаказаннем з'яўляецца толькі востры перыяд інфекцыйнай хваробы або цяжкае абвастрэнне хранічных захворванняў. Я звычайна ўводжу гэтую вакцыну ў той жа час, у які выдаю даведку аб допуску ў сад або школу пасля хваробы. І на наступны дзень раю адвесці дзіця ў дзіцячую ўстанову, калі не будзе рэзкага дыскамфорту ад рэакцыі на вакцыну.

 Ці цяжка пераносіцца прышчэпка ад грыпу?

Звычайна вельмі лёгка ці нават зусім незаўважна. Але часам бываюць невялікія непрыемныя сімптомы: боль у месцы ўвядзення (плячо, да трох гадоў — сцягно), дрыжыкі, лёгкае павышэнне тэмпературы і агульная млявасць. Гэта мінецца само за адзін-два дні, але з парацэтамолам будзе лягчэй: яго можна прымаць да чатырох разоў у дзень, калі дыскамфорт ад прышчэпачнай рэакцыі перашкаджае займацца звычайнымі справамі.

 Ці ўплываюць непрышчэпленыя дзеці на распаўсюд захворванняў?

Так, часткова ўплываюць. У пазіцыі Сусветнай Арганізацыі па Ахове Здароўя па грыпу сказана: «Дзеці, якія наведваюць дашкольныя ўстановы і школы, з'яўляюцца важнай крыніцай пашырэння грыпу сярод насельніцтва». Яшчэ больш важнай крыніцай з'яўляюцца медыцынскія работнікі, якіх варта вакцынаваць і таму, што яны першыя прымаюць на сябе ўдар эпідэміі, размаўляючы з найбольш хворымі людзьмі, і таму, што яны могуць прынесці вялікую шкоду, калі самі будуць заражаць хворых людзей групы высокай рызыкі. Аднак прышчэпка ад грыпу, на жаль, не так моцная, як, скажам, прышчэпка ад адзёру: цалкам спыніць эпідэмію немагчыма ніякім ахопам вакцынацыяй.

 Ці праўда, што ў прышчэпленых дзяцей імунітэт слабейшы і яны хварэюць часцей?

Зразумела, не. Міф пра «як прышчэпяць ад грыпу, дык адразу захварэе» мае вельмі простае тлумачэнне: вакцынацыя ад грыпу праводзіцца ўвосень, калі ўсе і без таго часта хварэюць — класічнае «пасля таго» не значыць «з прычыны таго».

 Вірусы грыпу кожны год мутуюць, і не заўсёды можна правільна прадказаць, якія штамы будуць адказныя за эпідэмію ў гэтым сезоне. Хіба гэта не довад супраць вакцынацыі?

Зусім не, гэта довад за вакцынацыю, прычым асабіста для мяне ён наймацнейшы. Растлумачу, з якой прычыны. Вакцыны супраць грыпу абараняюць ад трох (зрэдку ад чатырох) штамаў, якія, мяркуецца, будуць наносіць максімальную шкоду людзям у наступным годзе. Прадказаць гэтыя штамы трэба амаль за год, каб запусціць працаёмкі працэс стварэння вакцын і своечасова даставіць іх ва ўсе куткі планеты да спажыўцоў. Прагназаваннем займаюцца Нацыянальныя цэнтры СААЗ па грыпу, размешчаныя ў 83 краінах: яны праводзяць вірусалагічныя тэсты на сваёй тэрыторыі і перадаюць звесткі ў СААЗ, дзе эксперты праводзяць аналіз, на падставе якога робяць прагноз і публікуюць афіцыйныя рэкамендацыі.

Зразумела, зрэдку бываюць збоі, і эксперты памыляюцца. Але менавіта ў гэтай сітуацыі і становіцца відавочнай карысць вакцынацыі. У тыя гады, калі СААЗ памылілася з прагнозамі, калі вакцыны выпусцілі з нявернымі штамамі і людзей прышчапілі «дарэмна», мы бачым значны ўсплёск захворвання, ускладненняў, частоты шпіталізацыі і смяротнасці. Узгадайце хаця б нядаўнюю пандэмію свінога грыпу, калі за два-чатыры дні гінулі раней здаровыя 30-гадовыя людзі, калі з прылаўкаў аптэк змяталі маскі і «аксалінку», калі ў стацыянарах зачыняліся планавыя аддзялення, каб вылучыць дадатковыя ложкі пад хворых на грып, але і гэтых месцаў не хапала.

 Ці працуе аксалінавая мазь?

Не! І гэта яшчэ адзін довад за вакцынацыю супраць грыпу: няма ніякіх даказаных мер спецыфічнай прафілактыкі грыпу, акрамя вакцынацыі. Ёсць некалькі агульных мер: старанна і часта мыць рукі, пазбягаць людных месцаў, не чапаць твар рукамі — але гэтыя меры досыць малаэфектыўныя. Што да агрэсіўна рэкламуемых імунамадулятараў, супрацьвірусных прэпаратаў, полівітамінаў, прабіётыкаў і іншых прэпаратаў, якія пазіцыянуюцца маркетолагамі як «сродкі прафілактыкі прастуды і грыпу», то ў іх проста няма доказаў эфектыўнасці і ў міжнародныя даведнікі яны не ўваходзяць.

 Каго трэба абавязкова прышчапляць ад грыпу, а каму можна абыйсціся і без вакцынацыі?

З 2010 года Амерыканскі кансультатыўны камітэт па практыцы імунізацыі загадвае праводзіць штогадовую восеньскую вакцынацыю супраць грыпу усім людзям за рэдкім выключэннем:

— Нельга прышчапляць дзяцей да шасці месяцаў жыцця (яны занадта малыя, каб прытомна адказаць на гэтую вакцыну).

— Нельга прышчапляць людзей з наяўнасцю ў анамнэзе цяжкіх і алергічных рэакцый, якія пагражаюць жыццю, на ўвядзенне мінулых доз вакцыны супраць грыпу. Такая рэакцыя можа паўтарыцца, і шкода ад яе будзе больш, чым ад самога грыпу.

— Людзей з цяжкімі алергічнымі рэакцыямі на бялок варта прышчапляць з асцярожнасцю, бо вакцына змяшчае бялок курынага яйка.

— Людзей з цяжкімі захворваннямі, паслабленым імунітэтам і прамымі супрацьпаказаннямі да вакцынацыі варта прышчапляць толькі пасля дазволу лекара — гэтае пытанне вырашаецца строга індывідуальна.

Рэкамендацыі для спецыялістаў аховы здароўя некалькі сціплейшыя: у іх нідзе не пазначана, што вакцынаваць пажадана ўсіх людзей. Тут выкарыстоўваецца стандартная фармулёўка: «Вакцынацыі ў першую чаргу падлягаюць асобы, якія адносяцца да катэгорыі высокай рызыкі захворвання на грып і неспрыяльных ускладненняў». Да такіх груп адносяць:

— асоб, старэйшых за 60 гадоў, што перш за ўсё пражываюць ва ўстановах сацыяльнага забеспячэння;

— асоб, якія пакутуюць на захворванні эндакрыннай сістэмы (цукроўка), парушэнні абмену рэчываў (атлусценне), хваробы сістэмы звароту крыві (гіпертанічная хвароба, ішэмічная хвароба сэрца), хранічныя захворванні дыхальнай сістэмы (хранічны бранхіт, бранхіяльная астма), хранічныя захворванні пячонкі і нырак;

- цяжарных жанчын (толькі інактывіраваныя вакцынамі);

- людзей, якія часта хварэюць на вострыя рэспіраторныя вірусныя захворванні;

- дзяцей, старэйшых за шэсць месяцаў, якія наведваюць дашкольныя адукацыйныя арганізацыі і (або) знаходзяцца ў арганізацыях са сталым знаходжаннем (дзіцячыя дамы, дамы дзіцяці);

- школьнікаў;

- медыцынскіх работнікаў;

- працаўнікоў сферы абслугоўвання, транспарту, навучальных устаноў;

- вайскоўцаў.

Гэтыя рэкамендацыі падобныя да рэкамендацыі амерыканскага камітэта па вакцынацыі «ва ўмовах дэфіцыту вакцыны». Рэкамендацыі Расспажыўнагляду для пацыентаў ўсё ж маюць фармулёўку «рэкамендуецца ўсім групам насельніцтва», але на практыцы лекары рэдка кажуць пра важнасць імунізацыі нават першапачаткова здаровых людзей працаздольнага ўзросту: лічыцца, што гэтая група людзей менш за ўсё схільная да ўскладненняў грыпу, і прышчапляць іх нібыта неабавязкова.

Дзеля справядлівасці варта адзначыць, што і рэкамендацыі СААЗ па катэгорыям асобаў, якія падлягаюць вакцынацыі, крышку сціплейшыя. Але СААЗ звычайна арыентуе свае загады на краіны другога і трэцяга свету, дзе дэфіцыт вакцын мяркуецца па змаўчанні. Такім чынам, я лічу, што лепш прышчапляць усіх, акрамя людзей з абсалютнымі супрацьпаказаннямі да прышчэпкі супраць грыпу.

 Ці бяспечная вакцынацыя ад грыпу для цяжарных жанчын?

Безумоўна. Вакцынацыя цяжарных вельмі важная: і таму, што абараняе падчас цяжарнасці і жанчыну, і плод, і таму, што абараняе дзіця ў першыя месяцы жыцця, пакуль яно не можа быць прышчэпленым само. Нават кансерватыўнае і схільнае да мінімалізму клінічнае кіраўніцтва з 2015 года настойвае на неабходнасці вакцынацыі цяжарных жанчын, а ў свеце гэтая практыка вядзецца ўжо дзесяткі гадоў.

Асабісты вопыт

Распавяду аб сваім досведзе вакцынацыі. Сем гадоў запар (можа, нават больш) я штогод увосень прышчапляю сябе, жонку і абодвух нашых дзяцей. У самым пачатку маёй медычнай практыкі, калі я быў хварэў на сухоты, то бок жыў у безграшоўі, дык прышчапляў сябе і жонку расійскімі вакцынамі, бясплатна, па абавязковым медыцынскім страхаванні, а дзецям усё ж знаходзіў магчымасць ўвесці імпартныя, у прыватным цэнтры. У адну восень я прышчапіўся расійскай вакцынай са зніжанай колькасцю антыгенаў, дзяцей прышчапіў імпартнай, а жонка ўсё адкладвала і ў выніку яна забылася прышчапіцца зусім.

Пасля Калядаў мы ўсе захварэлі на грып у цяжкай форме: ляжалі покатам учатырох і глядзелі адно аднаго як маглі. У выніку ў дзяцей тэмпература за 40 трымалася каля пяці дзён, але пасля яны хутка і без ускладненняў ачунялі. У мяне гарачка была тыдзень, потым яшчэ тыдзень я моцна кашляў і ледзь валачыў ногі, але за два тыдні я ачуняў і вярнуўся на працу. А мая жонка ў той год хварэла цяжэй за ўсіх і атрымала ўскладненне ў выглядзе запалення лёгкіх, страціўшы разам амаль паўтара месяца вучобы. Для мяне гэта было вельмі паказальна: з таго часу я прышчапляю сям'ю толькі вакцынамі, якія змяшчаюць па 15 мікраграмаў антыгенаў.

Я выдатна разумею, што асобныя выпадкі не ёсць навуковым доказам чаго-небудзь, яны цалкам могуць быць банальным супадзеннем. Тым не менш асабіста для мяне той вопыт стаў апошняй пясчынкай, пераважыць шалі ў бок «толькі вакцынацыя, толькі якаснымі вакцынамі»