Здаецца, жыхары постсавецкіх гарадоў ужо добра разумеюць, што такое асабістая прастора і чаму не варта парушаць персанальныя межы. Але сёе-тое застаецца нязменным: напрыклад, спецыфіка чэргаў — скажам, у кабінет тэрапеўта або ў вагон метро. Чаму навакольныя часта не датрымліваюцца дыстанцыі ў чарзе: пякуць патыліцу нецярплівым дыханнем ці злёгку падштурхоўваюць у спіну тых, хто стаіць паперадзе? Ці ўласцівая гэтая з'ява толькі ў нас? 


Анісся Хахлова

кандыдатка сацыялагічных навук

Некалькі гадоў таму ў Пецярбург з серыяй лекцый прыехаў вядомы нямецкі сацыёлаг Ёрг Бергман. У сферы яго навуковых інтарэсаў — паводзіны людзей у паўсядзённым жыцці: тыя малюсенькія, амаль непрыкметныя, няпісаныя, а часам і неўсвядомленыя правілы, якія рэгулююць штодзённае ўзаемадзеянне. Паколькі гэтыя правілы звыклыя, нават сацыёлагам бывае цяжка іх заўважыць. У сувязі з гэтым своеасаблівай перавагай аказваецца пазіцыя замежнага даследчыка: культурныя адрозненні «высвятляюць» спецыфіку штодзённага паводзінаў у чужым грамадстве, «чапляюць вока» і тым самым робяць аналіз лягчэйшым. Карыстаючыся гэтай магчымасцю, прафесар Бергман, штодня дабіраўся з гасцініцы на факультэт на маршрутцы і вельмі зацікавіўся структурай чэргаў на пасадку. Калі ён ставаў у чаргу, вытрымліваючы звыклую для яго дыстанцыю ў паўтара-два метры ад папярэдняга чалавека. Дык людзі, збітыя з панталыку, альбо ўдакладнялі, ці ж ён частка чаргі («Вы стаіце?»), альбо пачыналі літаральна падштурхоўваць яго ззаду, альбо (праўда, у рэдкіх выпадках) ўкліньваецца ў зазор, які стварыўся. Больш за тое, калі маршрутка прыязджала, структура чаргі непазбежна парушалася, паколькі некаторыя пасажыры імкнуліся ўварвацца ў салон выперадзіўшы іншых. Чаму ж не падтрымлівалася дыстанцыя ў чарзе?

Адно з тлумачэнняў мы знаходзім у класічнай тэорыі амерыканскага антраполага Эдварда Хола. Хол даў пачатак развіццю новага кірунку даследаванняў — праксемікі — якая засяродзілася на адной з разнавіднасцяў невербальнае камунікацыі, звязанай з паводзінамі і пазіцыянаваннем людзей у прасторы. У прыватнасці, Хол першым паказаў, што людзі схільныя падтрымліваць межы асабістай тэрыторыі, парушэнне якіх суправаджаецца адчуваннямі няёмкасці. Прымальная адлегласць пры ўзаемадзеянні з іншымі людзьмі мяняецца ў залежнасці ад ступені эмацыйнай блізкасці з імі. Напрыклад, у сітуацыі міжасабовых зносін чалавек бліжэй падыдзе да сябра, чым да знаёмца або да незнаёмца. Аднак адлегласць паміж суразмоўнікамі залежыць таксама ад іх культурнай прыналежнасці. Напрыклад, у міжземнаморскіх краінах яна ў сярэднім меншая, чым у паўночнаеўрапейскіх краінах. 

Аднак не ўсё так проста. Нароўні з этнакультурнымі асаблівасцямі неабходна ўлічваць і сітуацыю ўзаемадзеяння. Большасць чэргаў узнікае ў публічных гарадскіх прасторах, дзе працуюць нормы ананімнасці і неўмяшання, а вытрымка сацыяльнай адлегласці становіцца спосабам пераадолець інфармацыйную перагрузку (паводле сацыяльнага псіхолага Стэнлі Мілграма) і абараніцца ад шматлікіх раздражняльнікаў. Сапраўды, у большасці паўсядзённых сітуацый гараджане імкнуцца пазбягаць шчыльных кантактаў з незнаёмцамі: калі магчыма садзяцца ў грамадскім транспарце гэтак, каб суседняе крэсла заставалася вольнае, адгароджваюцца ад іншых пасажыраў торбамі і газетамі, адасабляюць сябе ад знешняга свету навушнікамі плэераў і люстранымі акулярамі.

Атрымліваецца, парушэнне дыстанцыі ў чэргах супярэчыць логіцы гарадскога жыцця? Неабавязкова: хутчэй за ўсё, тут заўзятая канкурэнцыя за любы дэфіцытны рэсурс (нават вольнае месца ў грамадскім транспарце ці ўвогуле магчымасць сесці ў бліжэйшую маршрутку і, такім чынам, своечасова апынуцца на працы), уласцівая вялікім гарадам, пераважвае ўплыў нормы неўмяшання і пільнавання дыстанцыі. Магчыма, у постсавецкіх гарадах змаганне за рэсурсы падаграецца таксама ўспамінамі аб савецкім дэфіцыце і пасляперабудоўным крызісе 90-х (дастаткова успомніць школу выжывання ў шматкіламетровых чэргах).

Наагул кажучы, чэргі былі неад'емным элементам савецкай культуры, што яскрава ілюструе іранічны тэкст Юрыя Дружнікава «Я нарадзіўся ў чарзе»: «...чарга зрабілася неад'емнай часткай майго існавання. Ці, дакладней, я стаў часткай вялізнага жывога арганізма, які называецца чаргой. Штодня я стаяў у чэргах па хлеб, па шклянку вады, каб купіць кашулю або чаравікі, па падручнікі і сшыткі, па пашпарт і вайсковы білет, каб падаць дакументы ў інстытут, каб узяць кнігу ў бібліятэцы, каб загаіць зуб, ажаніцца, развесціся».

Дарэчы, савецкім досведам можа тлумачыць і схільнасць некаторых гараджан насуперак норме ананімнасці завязваць размову з суседзямі падчас чакання ў чэргах: бо ў СССР чаканне магло расцягнуцца на гадзінны, і гутарка была адным з нешматлікіх даступных спосабаў прагнаць нуду. З іншага боку, даследаванні канца 1970-х гадоў, праведзеныя сацыяльным псіхолагам Маргарытай Бобневай паказалі, што ў шэрагу выпадкаў савецкія грамадзяне былі гатовыя не толькі падтрымліваць дыстанцыю ў чарзе, але нават прапускаць наперад іншых (жанчын з дзецьмі, медыкаў ў форме, міліцыянтаў ды іншых), зыходзячы з меркаванняў справядлівасці. Цікава, ці працуе гэта заключэнне і сёння, або позднекапіталістычнае грамадства абясцэніла каштоўнасныя матывацыі тых, хто стаіць у чарзе?

У заключэнне варта дадаць, што далёка не ва ўсіх чэргах сучаснага пастсавецкага горада няма адлегласці. У прыватнасці, моцна паўплывала на рэжымы чакання ўвядзенне электронных чэргаў.


Іна Весялова

філолаг, антраполаг

Думаю, прычын адчування парушэння асабістай прасторы ў нашых чэргах некалькі.

Па-першае, гаворка можа ісці аб так званай міжасобаснай дыстанцыі. Гэта звыклая адлегласць паміж людзьмі для зносін з блізкімі або малазнаёмымі людзьмі. Нават калі стаянне ў чарзе мінае у поўным маўчанні, мы нават у такіх умовах завязваем зносіны. Зручная адлегласць для зносін адрозніваецца ў розных культурах, сацыяльных пластах і групах. Нават унутры адной нацыянальнай культуры людзі, якія карыстаюцца асабістым аўто, і тыя, якія ездзяць у грамадскім транспарце, могуць лічыць дапушчальнай розную дыстанцыю паміж сабой і чалавекам, з якім яны ўступаюць у камунікацыю. Парушэнне прымальнай дыстанцыі расцэньваецца як агрэсія і прыводзіць да выбуху раздражнёнасці і сварак. Гэта вобласць праксемікі, якую вывучаюць спецыялісты па міжасобаснай камунікацыі: соцыялінгвісты і сацыяльныя антраполагі.

Па-другое, можна казаць пра спадчыну савецкага мінулага ў тым, што тычыцца ўяўлення аб прыватнай прасторы. Зусім нядаўна мы жылі ў краіне камунальных кватэр, агульных кухняў, піянерскіх летнікаў, бальніц з палатамі на дваццаць чалавек, інтэрнатаў, казармаў і баракаў. У абшырных памяшканнях і вясковых хатах, у якіх у адным-двух пакоях маглі пражываць чатыры пакаленні вялікай сям'і. Зрэшты, грамадскія лазні, а не спа-комплексы, застаюцца прыметай побыту ў невялікіх гарадах і мястэчках нашай краіны. А пражыванне ў гасцініцах з падсяленнем? Цеснае цялеснае ўзаемадзеянне было сацыяльнай нормай, а ізаляцыя — пакараннем. Зараз выгадавалася пакаленне суайчыннікаў, для якіх начлег у адным памяшканні з незнаёмым чалавекам будзе амаль непераадольным выпрабаваннем. І, зрэшты, начныя цягнікі з купэ і плацкартнымі вагонах для шмат каго ўжо прыкры перажытак мінуўшчыны. Мы адасабляемся адно ад аднаго. Гэта прыкмета камфорту і адзіноты.

 У ідэале чарга — спосаб справядлівага доступу да рэсурсу: хто прыйшоў першы, той атрымлівае доступ раней за тых, хто прыйшоў пазней, з выключэннямі для слабых і нямоглых. Гэта значыць для тых, каго мы лічым слабымі і якія маюць патрэбу ў нашай клопаце — паджылых, цяжарных, людзей з маленькімі дзецьмі ды інвалідаў. Чарга сёння, як і, напрыклад, шаша, успрымаецца як пляцоўка для спаборніцтвы і дэманстрацыі сілы. Таму так складана захоўваць дыстанцыю паміж людзьмі і машынамі. Таму трэба быць паблізу і напагатове: калі блізкі забавіцца або адцягне ўвагу ад мэты, дык можна яго абысці і атрымаць нешта «па-за чаргой». Так замест спакойнага чакання чарга ператвараецца ў спаборніцтва, а псіхалагічныя комплексы выплюхваюцца ў сацыяльную прастору.

Ну і апошняе: за зручнасцю чаргі для людзей павінны глядзець тыя, у чыіх руках знаходзіцца гэтая выгода. Хоцькі-няхоцькі, а складана абыйсці вяровачныя калідоры ў зоне надгляду ў еўрапейскіх аэрапортах. Гэта задача для дызайнераў і архітэктараў банкаў, касаў, шпітальных калідораў і прысутныя месцаў. Правільна арганізаваная прастора прывучае да арганізаваных паводзінаў.


Марыя Осіпава

псіхолаг

Ёсць некалькі магчымых прычын таго, чаму людзі не трымаюць дыстанцыю ў чарзе. Па-першае, заўсёды ёсць страх, што хтосьці пралезе наперад са словамі «мне толькі спытацца» і тым самым затрымае прасоўванне яшчэ на пару гадзін. У розных установах можна заўважыць, што чым бліжэй да мэты (да касы, кабінету лекара і да таго падобных), тым шчыльней адзін да аднаго шнуруюцца людзі.

Па-другое, чым карацейшая чаргу, тым хутчэй яна скончыцца. Калі ў адной чарзе з дзесяці чалавек усе будуць стаяць на адлегласці метра адзін ад аднаго, а ў іншай, такой самай, усе будуць стаяць ушчыльную, то ў 99 % выпадкаў першай думкай будзе ўстаць у тую чаргу, дзе ўсе стаяць ушчыльную, бо візуальна яна здаецца карацейшай.

Таксама можна спытаць сябе, з якой прычыны мы стаім у чарзе? Таму што нам трэба тое, што знаходзіцца на другім яе канцы. Стаянне — справа сумная, шмат каго ахоплівае нецярплівасць. Таму, калі наперадзе стаіць чалавек, робіць маленькі крок і зрушваецца наперад, мы таксама аўтаматычна робім такі ж маленечкі крок. Гэта перабівае аднастайнасць стаяння і на парачку сантыметраў робіць нас бліжэйшымі да мэты.


Алена Тыканава

кандыдатка сацыялагічных навук

Выдае на тое, што адказ на гэтае пытанне можа ляжаць у трох галінах, якія ўмоўна можна назваць прасторавай, культурнай i класавай.

Навука, якая вывучае становішча цела ў прасторы і яго адносіны да іншых целаў, а менавіта як фарміруецца міжіндывідуальная прастора ўзаемадзеяння, называецца праксеміка. Самыя вядомыя даследаванні ў галіне праксемікі належаць культурнаму антрапалогу Эдварду Холу, які прадэманстраваў уплыў культурных фактараў на наяўнасць адлегласці паміж людзьмі падчас камунікацыі. Кожны мае сваё ўяўленне пра тое, якая дапушчальная дыстанцыя з незнаёмым чалавекам, сябрам або сваяком. І гэтая адлегласць будзе адрознівацца, напрыклад, у арабаў і японцаў. Для першых уласцівы дотык, нават паміж дзелавымі партнёрамі-мужчынамі, і невялікая дыстанцыя пры камунікацыі, для другіх — нашмат большая адлегласць. У якасці аналітычнай прылады Хол ужывае дыхатамію «публічнае» / «прыватнае» і ў адпаведнасці з гэтым дзеліць культуры на тыя, якія аддаюць перавагу грамадскія прасторы, і тыя, якія больш схільныя да асабістага. Ад гэтага залежыць, як прасторава структураваныя офісы (ці ёсць перагародкі або няма), крамы (адкрыты доступ да прадуктаў або закрыты прылавак), кватэры і, у прыватнасці, чэргі. У сувязі з гэтым можна меркаваць, што дыстанцыя паміж пакупнікамі ў чарзе ў «Бургер Кінг» у Лацінскай Амерыцы будзе адрознівацца ад падобнай сітуацыі ў Расіі ці Францыі, паколькі яе ўдзельнікамі будуць прадстаўнікі розных культур.

Калі параўнаць чаргу ў банкамат або чаргу па жэтоны ў метро, дык адлегласць між людзьмі будзе адрознівацца.

Вялікія мегаполісы прывучаюць гараджан да тактыльнага кантакту з зусім незнаёмымі людзьмі, у прыватнасці ў метро ў самы розрух, на гарадскіх вулках і плошчах у святочныя дні, даты канцэртаў або мітынгаў: гэта сведчыць аб тым, што ў гарадах існуюць рэсурсы, на якія прэтэндуе мноства іншых гараджан, і мы вымушаныя мірыцца з іх прысутнасцю і нават дакрананнямі.

Так, напрыклад, за савецкім часам выстройваліся чэргі па такія рэсурсы, як разліванае піва, маляўніча апісаныя Сяргеем Даўлатавым у зборніку «Чамадан»: «Піўны шапік, пафарбаваны зялёнай фарбай, стаяў на рагу Бялінскага і Імхавай. Чарга цягнулася ўздоўж тратуара да самага будынка «Райхарчгандля». Ля прылаўка людзі туліліся адзін да другога. Далей натоўп паступова радзела. У канцы яна распадалася на дзясятак хмурных замкнёных постацяў».

Прычым чарга ёсць спецыфічнай сацыяльнай з'явай, якая правакуе спантанную камунікацыю паміж незнаёмымі людзьмі, правілы якой былі даследаваныя амерыканскім соцыялінгвістам Уільямам Лабовым. Чым даўжэйшае чаканне, тым большая верагоднасць узнікнення small talk між суседзямі па чарзе, што можа скараціць прасторавую дыстанцыю паміж імі.

Між тым неабходна звярнуць увагу на тое, што не ва ўсіх чэргах у Маскве і Санкт-Пецярбургу гараджане не трымаюць дыстанцыю. Так, скажам, калі параўнаць чаргу ў банкамат або чаргу па жэтоны ў метро, то адлегласць паміж людзьмі будзе адрознівацца (пры роўных умовах фізічнай прасторы). Па ўсёй верагоднасці, людзі маркіруюць атрыманне грошай як найбольш прыватнае мерапрыемства, звязанае з рызыкай (інфармацыя аб карце, пін-кодзе і да таго падобных звестках), тады як куплю жэтонаў — за менш прыватнае, хоць абодва звязаны з грашовымі аперацыямі, праўда, у розных кірунках.

Нарэшце, у вельмі цікавым даследаванні чэргаў Віктара Вахштайна і яго каманды прадэманстраваныя класавыя прычыны адлегласці ў чарзе да банкамата. Яны выяўляюцца ў статусе месца і, адпаведна, у статусе яго публікі: напрыклад, адлегласць паміж ахвочымі атрымаць наяўнасць ва ўніверсаме менш, чым паміж тымі, хто мае намер скарыстацца банкаматам у гандлёвым цэнтры.


Ілюстрацыі: Воля Воўк