Беларускі габрэй Хаім Суцін — сучаснік Пікаса і Мадыльяні, руплівы і экспрэсіўны мастак, аўтар трывожных і дыспрапарцыйных карцін, якія паўплывалі на творчасць Кунінга, Ротка, Полака і Бэкана. The Village распавядае пра галоўныя этапы жыцця і творчасці жывапісца.

Смілавічы

Дзяцінства ў мястэчку, недаяданне і алкаголь

Мастак Хаім Суцін нарадзіўся ў беларускім мястэчку Смілавічы ў 1893 годзе. Дзяцінства ён правёў у беднасці і неўладкаванасці. Суцін быў адзінаццатым дзіцем ў габрэйскай сям'і нізкааплатнага краўца, які часта груба і люта абыходзіўся з сямейнікамі. Хаім недаядаў — часам хапаў цыбуліну, бульбіну ці кавалак хлеба і ўцякаў у лес, хаваўся сярод дрэў, начаваў у поле, каб урэшце вярнуцца дадому і прыняць немінучае пакаранне.

Цяжкія будні Суцін кампенсаваў магутнай працай фантазіі — дзіця шмат назірала за прыродай, трансфармаваўшы свае ўражанні ў чароўныя фантастычныя формы. Хаім мог расплакацца ад нязвыкла яскравых падзей. З часам блізкія распазналі ў ім схільнасць да мастацкага рамяства. Пры падтрымцы тутэйшага рабіна і любячай маткі Суцін адмаўляецца ад сямейнага справы — разам з іншым будучым жывапісцам Парыжскай школы Міхаілам Кікоінам яны едуць у Мінск вучыцца майстэрству ў мясцовага мастака Кругера. Праз год маладзёны працягваюць адукацыю ў Вільні, дзе знаходзяць сабе новага аднадумца — Паўла (Пінхуса) Крэменя. Па сканчэнні трох гадоў настаўнікі адпраўляюць Суціна ў Парыж. Антысемітызм у расійскай імперыі на той момант усё яшчэ замацаваны на дзяржаўным узроўні — еўрапейская сталіца мастацтва выяўляецца для незаможнага габрэйска-беларускага мастака бліжэйшай, чым Санкт-Пецярбург.

Ужо ў Вільні Суцін пачынае піць. Прыхільнасць да алкаголю і спадарожныя хранічныя хваробы будуць пераследваць яго ўсё астатняе жыццё і ў выніку стануць прычынай смерці, даволі раптоўнай.

Тэкст

Аляксей Паўпераў

«Зялёная сукенка». 1920-1921

«Вулей»

Знаёмства з Мадыльяні

Суцін апошнім сярод сваіх таварышаў перабраўся ў Парыж — як мяркуецца, гэта адбылося ў 1912-1913 годзе. З адным мехам рэчаў ён аб'явіўся на парозе майстэрні Крэменя. Суцін тады не тое што не ведаў французскай мовы, нават па-расійску ён гаварыў з вялікай натугай. Мастак пачаў жыць і працаваць у «Вуллі» — міжнароднай творчай камуне ў Пасажы Данцыг. Сярод яго новых знаёмцаў — Марк Шагал, Канстанцін Бранкузі, Фернан Лежэ, Робер Делоне. Мастакі жывуць у атмасферы пастаяннага творчага абмену, супольная праца выяўляецца таксама і больш выгаднай — натуршчыц можна наняць ускладку.

Асабліва цёплае сяброўства завязваецца ў Суціна з Амедэа Мадзільяні. Розніца паміж імі вялічэзная: Суцін – на вадзе і хлебе, неахайны, дзіўны, нелюдзімы літвак. Мадзільяні — франт, элегантны і абаяльны італьянец, знаўца жывапісу, дэкларуе па памяці санеты Дантэ. Тым не менш яны пачалі размаўляць, Мадзільяні стаў экскурсаводам Суціна па Луўры. Ужо пасля «Вулля» сябры каторы час працавалі па суседстве, Мадзільяні двойчы напісаў партрэт Суціна.

Жыццё Суціна адбываецца ў пастаянным абмеркаванні і асэнсаванні мастацтва. Па начах ён сядзіць у танных, якія працуюць ноч навылёт, парыжскіх кавярнях, п'е віно і дыскутуе аб сваім і чужым жывапісе.

«Вялікі капялюш». 1923-1924

Дэфармацыі

Кроў, гнілое мяса і экспрэсіўны абстракцыянізм

Суцін быў добра знаёмы з Пабла Пікаса і пачаў працаваць на згоне кубізму, але ў сваёй творчасці апынуўся бліжэй да нямецкіх экспрэсіяністаў. Першыя працы мастака — натуралістычныя, стрыманыя ў плане каларыту «сезанаўскія» нацюрморты, у якіх суб'ектыўнасць бачання аказваецца важнейшая за суворыя законы перспектывы і кампазіцыі. Па меры сталення Суціна мацнела экспрэсіўнасць яго пісьма: цела і асобы людзей на партрэтах мастака аказваюцца скарлючаныя дыспрапорцыямі і курчамі, спадарыні на пейзажах нібы адрываюцца ад зямлі, дрэвы, будынкі і сцежкі засмоктваюцца ў віхор мазкоў.

«Туша быка». 1924

Жывапіс Суціна пераследуюць трывожныя вобразы. Героі яго карцін нясуць на сабе сляды трывогі і недасканаласці. У дваццатыя гады мастак стварыў серыю карцін з мёртвымі жывёламі — з асвежаванымі трусамі, жудкаватымі абскубанымі птушкамі. Апафеозам гэтай лініі ў яго мастацтве сталі рэмінісцэнцыі Рэмбрандта — выявы разабраных бычыных туш. Суцін маляваў выключна з натуры — вялізныя кавалкі мяса віселі ў яго проста ў майстэрні; яны гнілі, тачыліся млосным смуродам, прыцягвалі да сябе хмары мух. На ўсе гэтыя злыбеды Суцін не звяртаў увагі і толькі час ад часу паліваў тушы бычынай крывёю.

Брутальныя і змрочныя вобразы казыталі нервы заказчыкаў, Суцін гэта добра ўсведамляў. Падобную цягу да графічнасці малюнкаў можна растлумачыць біяграфічнымі, эстэтычнымі, але таксама і філасофскімі асаблівасцямі. Як і Бадлер, Суцін быў здольны эстэтызаваць любы нібыта агідны аб'ект. Вершы «праклятага паэта» апявалі падлу, работы Суціна эмансіпавалі прыгажосць разадранага скрываўленага мяса. Ён зачаравана назіраў за лютымі баксёрскімі двубоямі, вывучаў вітрыны мясных крамаў, не цураўся візітаў на бойню. Гарманічную прыгажосць італьянскага адраджэння Суцін таксама прымаў, але лічыў яе занадта ўраўнаважанай і нуднай.

Яшчэ адна адметнасць Суціна — ён не рабіў малюнкаў, часам вызначаў кампазіцыю вуглём ці ж адразу прымаўся працаваць фарбамі. Мудрагелістыя ўзоры ў сваіх пейзажах ён прадрапываў ручкай пэндзля, гэтаксама як і Какошка надаваў форму фарбе на сваіх экспрэсіўных партрэтах пры дапамозе націска пазногця. «Спелы» Суцін актыўна выкарыстоўваў магутны чырвоны колер — напрыклад, у паваротнай для яго творчасці працы «Чырвоныя гладыёлусы» або знакамітай «Чырвоныя сходы».

Тэмпераментнасць, неўратычнасць і вызначаны паварот да абстракцыі ў карцінах Суціна сталі крыніцай натхнення для Вілема дэ Кунінга, Джэксана Полака, Марка Роткі, Фрэнсіса Бэкана. «У пасляваенным Нью-Ёрку Суціна ўшанавалі як прарока новага экспрэсіўнага абстракцыянізму. Мастакі і крытыкі бачылі ў ім празарліўца, першапраходца новай плыні ў жывапісе, папярэдніка дэ Кунінга і Полака. Тыя ж займаліся новым прачытаннем творчасці Суціна, але пры гэтым не скажалі яго, а набліжалі, падаючы буйным планам. Трымаючыся іх логікі, творчасць Суціна — гэта абстрактнае мастацтва ў дэталях, а велізарныя палотны абстрактных экспрэсіяністаў — гэта буйны план», — тлумачыць куратар выставы ад Музея Орсэ Клэр Бернард.

Старыя майстры

Луўр і ўплыў Рэмбрандта

Суцін ненавідзеў капіраваць чужыя працы. Пасля нядоўгай спробы хадзіць на курсы па жывапісе, ён кідае акадэмічную адукацыю і пачынае вучыцца самастойна. Галоўным яго інстытутам становіцца Луўр — ён знікае ў залах музея, палохаючы мясцовых наглядчыкаў захопленымі рэмаркамі ўголас. У ранніх працах мастака відавочны ўплыў кампазіцыйных скажэнняў Сезана і экспрэсіўных пейзажаў Ван Гога. Улюбёным мастаком Суціна зрабіўся Рэмбрант. Мастак ўсяго двойчы пакідаў Францыю, абодва разы — каб убачыць працы свайго куміра: «Габрэйскую нявесту» ў Амстэрдаме і «Хендрык’е, што ўваходзіць у раку» ў Лондане. Гэтыя карціны Суцін вывучаў гадзінамі. У пачатку 30-х, калі стыль, мастака, што дасягнуў вяршыняў, становіцца больш лагодным і памяркоўным, Суцін малюе сваю версію «Хендрык’е», спісаную з пакаёўкі яго тагачасных апекуноў Марселіна і Мадлен Касценаў.

«Чырвоныя сходы ў Кане». 1923
«Нацюрморт са скатам». 1923-1924

Сярод іншых найбольш вядомых адсылак у працах Суціна можна паказаць нацюрморт са скатам Шардэн і карціну «Дзяўчыны на беразе Сены» Курбэ

«Жанчына, якая ўваходзіць у ваду». каля 1931
«Аўтапартрэт». 1920-1921

Нервовасць

Непрыгажосць і непрыязь да ўласных карцін

Суцін быў нязграбны. Руская мастачка Парыжскай школы Марыя Браніславаўна Вараб’ёва-Сцябельская апісвала яго наступным чынам: «скарлючаны, з кароткай шыяй, ўцягнутай ў плечы, з буйнымі рысамі твару і цяжкай сківіцай, як у драўлянай скульптуры, высечанай сякерай дагістарычнага майстра». У Суціна былі дрэнныя зубы, позірк спадылба, пачырванелыя павекі, торгалася левае вока. Аднак Вараб’ёва-Сцябельская таксама ўзгадвае, што «больш за ўсё дзівілі яго невялікія, зграбныя і слабыя, як у дзіцяці, кісці рук». Суцін выдатна ўсведамляў сваю непрывабнасць і, у адрозненне ад Мадзільяні, адлюстраваў сябе на аўтапартрэце без усялякага шкадавання.

З чужымі мастакамі часта паводзіўся рэзка і груба. Многія ўспрымалі яго як нервовага, замкнёнага і непрыветлівага чалавека. Вядома, што Леапольд Збароўскі — гандляр мастацтвам, што шмат зрабіў для мастакоў Парыжскай школы, — аднойчы адважыўся на вельмі ізуверскі спосаб стымулявання падапечных. Забяспечыўшы іх усім неабходным, Збароўскі на некалькі дзён замыкаў мастакоў у памяшканні. Калі Мадзільяні зняволенне дапамагала сканцэнтравацца і ў кароткія тэрміны скончыць працу, дык Суцін раз’юшваўся або нават захворваў, ці ж прымаўся ў лютасці граміць пакой. Няўдалыя, на думку Суціна, працы ён бязлітасна знішчаў. Незадаволены мастак рваў палотны, таптаў іх нагамі. Для гэтага ён выкупіў многія са сваіх ранніх работ.

Аднак з сябрамі і калегамі, якія разумеюць усю сур'ёзнасць яго працы, Суцін быў вельмі прязны і ветлівы. Нават пасля таго, як ён стаў запатрабаваным забяспечаным мастаком, ён часта пераязджаў, і быў не ў стане стварыць у сябе дома атмасферу ўтульнасці. Здавалася, што пытанні побыту яго зусім не пераймалі. Заязджаючы ў новыя апартаменты, Суцін нічога не мяняў. Пакой хутка напаўняліся пылам, брудам і затхлым паветрам.

На занятках маляваннем ў Рускай акадэміі ў Парыжы Суцін размяшчаўся ззаду каля сцяны, хаваючы ад усіх ліст, на якім маляваў. Жывапіс быў адзінай яго жарсцю, мастак нават казаў, што «ажаніўся» з жывапісам — пастаянная сяброўка, пяшчотная і гаспадарлівая немка Герда Грот, з'явілася ў яго жыцці толькі ў 1937 годзе. Незадоўга да смерці яны апынуліся разлучаныя — праз тры гады пасля сустрэчы Грот была інтэрнаваная французскімі ўладамі, а ў 1943 годзе Хаім Суцін памёр ад ускладненняў язвавай хваробы страўніка.

Выявы: Дзяржаўны Музей выўленчых мастацтваў імя А. С. Пушкіна, Музей мастацтва авангарда